Grupo Operativo CERATOPIA: Valorización de produtos e servizos de alfarroba para unha alimentación saudable e un territorio resiliente

R1. Recuperación e preparación para a produción de polo menos 5 hectáreas de antigas plantacións de alfarrobas en zonas estratéxicas seleccionadas. A restauración de polo menos 5 hectáreas na Canle de Navarrés servirá como proxecto piloto transferible para propietarios e entidades públicas, reforzando o carácter demostrativo do proxecto. Desenvolveranse plans e estudos replicables, integrando aspectos agronómicos, loxísticos, legais e económicos, facilitando a aplicación do modelo en territorios con condicións similares. Este coñecemento difundirase a través de materiais informativos e presentacións audiovisuais. Ademais, os restos do proceso de recuperación utilizaranse no Obxectivo 3 para valorizar os residuos forestais e producir novos envases funcionais, pechando o ciclo baixo unha abordaxe de economía circular.

R2. Illamento de microorganismos e análise do seu potencial biotecnolóxico. Para deseñar cultivos iniciadores capaces de fermentar os azucres da fariña de alfarroba, propóñense dúas estratexias: (i) illar e identificar os microorganismos presentes na polpa de alfarroba e (ii) empregar lévedos e bacterias do ácido láctico procedentes de fermentos de masa nai elaborados con fariñas de pan. A primeira abordaxe permitirá unha mellor comprensión dos servizos ecosistémicos do territorio e a xeración dunha colección microbiana aplicable a diferentes procesos de fermentación. A segunda, apoiada por estudos previos do grupo de Biotecnoloxía da Fermentación, require mesturar fariñas para garantir un subministro de nitróxeno axeitado. Ambas as estratexias producirán un amplo repertorio de microorganismos que facilitarán a formulación de cultivos iniciadores específicos para fermentos de masa nai con menor contido calórico e perfís aromáticos diferenciados. Esta liña de traballo xerará coñecemento aplicado e facilmente transferible para engadir valor á polpa de alfarroba.

R3. Desenvolvemento de novos produtos de panadería. No marco desta proposta, os grupos de investigación e as outras entidades do consorcio comprométense a contribuír ao desenvolvemento socioeconómico de dúas rexións seleccionadas: a Canle de Navarrés e o Val do Guadalhorce. Para este fin, o desenvolvemento de novos produtos de panadería concíbese como un proceso colaborativo que comeza coa escoita activa dos panadeiros artesáns locais, co obxectivo de xerar solucións innovadoras acordes coas tradicións e preferencias da zona. A experiencia recente do Gremio de Panadeiros e Pasteleiros de Valencia demostrou ser especialmente valiosa neste ámbito, especialmente pola organización de sesións de cata dirixidas a profesionais e académicos. Nestas sesións mostráronse produtos tradicionais elaborados con fariña de alfarroba, o que permitiu avaliar a súa aceptación e adaptabilidade ao sector. Esta abordaxe participativa garante que os resultados do proxecto sexan facilmente transferibles e aplicables ás realidades da rede produtiva local.

R4. Desenvolvemento de extractos naturais para uso alimentario. Este obxectivo céntrase no desenvolvemento de extractos naturais con actividade antioxidante, entre outros, axeitados para a súa aplicación en alimentos, en resposta á crecente demanda do sector agroalimentario de alternativas máis saudables e sostibles aos aditivos sintéticos. Obteranse compostos bioactivos con alto potencial antioxidante mediante a valorización de subprodutos agroforestais, como os residuos de poda de alfarroba. A caracterización e avaliación da súa funcionalidade en matrices alimentarias reais permitirá determinar a súa eficacia tecnolóxica, a súa estabilidade durante o procesamento e almacenamento, e o seu impacto organoléptico. De novo, esta liña de innovación xerará coñecemento aplicado e facilmente transferible, promovendo a circularidade do sistema agroalimentario, diversificando os usos da alfarroba e contribuíndo á mellora da saúde pública.

R5. Desenvolvemento de novos envases funcionais. A integración de extractos bioactivos obtidos a partir de residuos de poda de alfarroba en materiais de envasado representa unha oportunidade estratéxica para avanzar cara a solucións de envasado sostibles, biodegradables e funcionais. Compostos como polifenois, flavonoides e taninos presentes nestes residuos teñen propiedades antioxidantes e antimicrobianas que poden incorporarse a matrices poliméricas para prolongar a vida útil dos alimentos e reducir a dependencia dos plásticos convencionais derivados do petróleo, como o polietileno ou o polipropileno. Esta liña de traballo fomenta a simbiose industrial entre os sectores agroforestal e de envasado de alimentos, promovendo novas oportunidades de negocio nas zonas rurais. Ademais, impulsa o desenvolvemento de tecnoloxías limpas e sostibles con alto potencial de escala industrial e aliñadas cos obxectivos de redución do impacto ambiental establecidos pola Unión Europea.

R6. Análise da aceptación dos produtos por parte do consumidor. Unha vez que estean listos os produtos finais elaborados con masa nai ou extractos naturais de alfarroba obtidos do traballo realizado polo grupo IATA BF, serán transferidos ao Grupo de Desenvolvemento Rural (GDR) do Val do Guadalhorce, que coordinará a súa presentación en feiras alimentarias e eventos locais. Nestes contextos, para comprender o impacto destes produtos na poboación, realizarase unha avaliación sensorial participativa mediante enquisas estruturadas. Nela analizarase a aceptabilidade, identificaranse as preferencias organolépticas e recompilarase información clave para orientar futuras accións de mellora do produto e o seu posicionamento no mercado. Deste xeito, este proceso vinculará a investigación científica e tecnolóxica coas realidades do mercado rural e facilitará a transferencia efectiva de coñecemento á rexión.

RD1: Formación en usos innovadores da fariña de alfarroba. Os cursos de formación ofrecerán instrución especializada a panadeiros e profesionais do sector agroalimentario sobre as posibilidades da fariña e a polpa de alfarroba en pan, pastelaría, xeados, turróns e outros produtos. Serán impartidos por expertos do Gremio e persoal científico do proxecto, demostrando aplicacións prácticas e proporcionando materiais educativos específicos. As sesións celebraranse presencialmente en Málaga e Valencia, cunha participación aberta a profesionais de todo o país. Están previstos tres cursos para panadeiros e dous para tecnólogos e xestores de calidade de diversas industrias. Agárdase que esta formación facilite a adopción da alfarroba como un ingrediente innovador e saudable, fomentando a experimentación con mesturas de fariña, axustes na hidratación e fermentación e a incorporación do produto a preparacións tradicionais onde pode achegar aroma, dozura natural e un mellor perfil nutricional.

RD2: Participación científica para impulsar a valorización da alfarroba. A participación en eventos científicos permitirá a difusión dos avances do proxecto, fortalecerá o intercambio de coñecementos e xerará sinerxías con iniciativas centradas na valorización da polpa de alfarroba e a xestión forestal sostible. Está prevista a participación en congresos nacionais e internacionais, así como en presentacións, mesas redondas e reunións de Grupos de Traballo, tanto presenciais como virtuais. Estas actividades fomentarán a creación de redes de colaboración, o posicionamento dos resultados e a promoción do traballo do consorcio. A presentación de artigos, pósteres e comunicacións orais ou dixitais complementarase con notas de prensa en sitios web corporativos para ampliar o seu alcance. Estas accións concentraranse principalmente no segundo período de implementación, cunha presenza en eventos como Food4Future en Bilbao, axudando a destacar o potencial científico e aplicado do proxecto.

RD3: Feiras agroalimentarias para impulsar o valor da alfarroba. A participación en feiras e eventos agroalimentarios dará a coñecer a polpa de alfarroba como ingrediente nutritivo, culturalmente relevante e sostible. O proxecto presentará produtos e avances a produtores, emprendedores, cociñeiros, distribuidores, institucións, cooperativas, consumidores e medios de comunicación, reforzando a súa presenza nos circuítos comerciais e gastronómicos. Haberá postos con produtos para exhibición e degustación, libros de receitas, folletos con códigos QR e vídeos. Tamén se ofrecerán charlas, demostracións e degustacións. A participación incluirá eventos rexionais, nacionais e internacionais como Gastrónoma, o Día da Fascinación polas Plantas, o Día Mundial do Pan, Fruit Attraction, Alimentaria, SIAL París e feiras locais. Estas accións promoverán o recoñecemento da alfarroba como un recurso estratéxico para o desenvolvemento sostible e a súa integración nos mercados e nas ofertas gastronómicas innovadoras.

RD4: Comunicación institucional. A comunicación institucional garantirá un fluxo de información claro e estratéxico para posicionar o proxecto nos ámbitos técnico, científico, produtivo e social. Dirixirase ás administracións públicas, institucións privadas, actores locais, medios de comunicación, o público en xeral e proxectos relacionados, con alcance rexional e nacional, e presenza en plataformas internacionais vinculadas ao desenvolvemento sostible e a innovación agroalimentaria. Empregaranse canles como reunións, sitios web, redes sociais, boletíns informativos e comunicados de prensa, producindo notas de prensa, infografías, fotografías, contido interactivo e materiais adaptados para as redes sociais. Toda a comunicación deseñarase cun enfoque inclusivo e intercultural, implicando activamente ás comunidades locais. A participación en eventos como Expociencia, PROAVA e a Noite Europea dos Investigadores mellorará a visibilidade e o impacto do proxecto.

RD5: Agroturismo e sensibilización para promover o valor da alfarroba. Esta iniciativa promoverá a valoración colectiva da alfarroba e os seus derivados, destacando a súa importancia produtiva, cultural, ambiental e identitaria, así como aumentando a visibilidade das alfarrobas monumentais. As actividades estarán dirixidas a residentes locais e nacionais, mozos, centros educativos, organizacións sociais, axentes municipais, operadores turísticos e persoas interesadas no ecoturismo e a gastronomía. O obxectivo é recuperar o coñecemento tradicional, fortalecer o apoio social á xestión forestal sostible e promover o valor engadido da polpa de alfarroba. As actividades incluirán charlas comunitarias, obradoiros interxeracionais, paseos interpretativos, intercambios de coñecementos e programas educativos en centros educativos, acompañados de materiais visuais como carteis, vídeos, xogos e recursos educativos adaptados a diferentes grupos de idade. Promocionaranse as rutas de agroturismo en sitios web, redes sociais e na prensa. Elaboraranse mapas interpretativos, breves presentacións audiovisuais e folletos turísticos, centrándose na comarca do Canal de Navarrés, Valencia e Málaga.

RD6: Aplicación de mercado da investigación realizada. Desenvolverase un plan de negocios para traducir os resultados do proxecto a realidades de mercado, facilitando a súa adopción por parte de empresas, cooperativas e axentes de distribución de alimentos. Esta acción, con alcance local, rexional, nacional e internacional, incluirá estudos de mercado, análises sectoriais e plans de acción para identificar oportunidades comerciais e estratexias de implementación. Xeraranse informes específicos para orientar a explotación de produtos derivados da polpa de alfarroba e promover a súa integración en cadeas de valor sostibles e innovadoras. Estas tarefas levaranse a cabo durante os últimos seis meses do segundo período de implementación, garantindo que os resultados científicos se transformen en modelos de negocio viables e transferibles para o sector agroalimentario.